24.6.17

bluets and mountain tea


[Τελείωσα το Bluets, είναι εξαιρετικό, το τελείωσα κάπως γρήγορα από ανυπομονησία αλλά δεν το βάζω στην άκρη, είναι απο αυτά που έχεις δίπλα σου για καιρό και τα ξανακοιτάζεις. Επίσης δεν έχω ξαναχαιδέψει βιβλίο τόσο πολύ στη ζωή μου. Ομολογώ ότι όταν χάιδευες το εξώφυλλο μου φάνηκε κι εμένα ωραίο, απαλό, ιδιαίτερο, αλλά δεν περίμενα ότι όποτε θα το ξανάπιανα, θα το ξαναχάιδευα εντυπωσιασμένη το ίδιο όπως την πρώτη φορά κάθε φορά.]

22.6.17

Christina's World by Andrew Wyeth



Ντοκιμαντέρ του BBC με τίτλο "Michael Palin in Wyeth´s World",
διάρκεια 59 λεπτά,
με αγγλικούς υπότιτλους.


[Michael Palin heads for rural Pennsylvania and Maine to explore the extraordinary life and work of one of America's most popular and controversial painters, Andrew Wyeth. Fascinated by his iconic painting Christina's World, Palin goes in search of the real life stories that inspired this and Wyeth's other depictions of the American landscape and its hard grafting inhabitants.
Tracking down the farmers, friends and family featured in Wyeth's magically real work, Palin builds a picture of an eccentric, enigmatic and driven painter. He also gets a rare interview with Helga, the woman who put Wyeth back in the headlines when the press discovered he had been painting her nude, compulsively but secretly for 15 years.]

21.6.17

Chelsea Hotel NY



Ένα πολύ ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ του BBC (1981) για το διάσημο Chelsea Hotel στην Νέα Υόρκη: τουρίστες ξεναγούνται στους ορόφους του και διάσημοι κάτοικοί του εμφανίζονται στην κάμερα (ανάμεσά τους η Viva και ο Andy Warhol).
(Το ξενοδοχείο το 2011 πουλήθηκε και έκλεισε για ανακαίνηση.)

Για όποιον ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για το μέρος και την εποχή, συστήνω το εξαιρετικό βιβλίο "Πάτι και Ρόμπερτ" της Patti Smith (όπου Ρόμπερτ, ο φίλος της και διάσημος φωτογράφος των eighties  Robert Mapplethorpe).

[Για μένα η δεκαετία του ΄80 ήταν η δεκαετία της εφηβίας μου. Εκείνη την εποχή, που δεν υπήρχε ακόμα το ίντερνετ, έμπαινε στο σπίτι μας η Γυναίκα, την οποία κυριολεκτικά ξεκοκκάλιζα άμεσα και μετά μετρούσα ανάποδα τις μέρες μέχρι να βγει το τεύχος του επόμενου μήνα.
Έτσι, το πρόσωπο του Mapplethorpe και οι παράξενες ενδυματολογικές τάσεις της εποχής, είναι (σχεδόν οδυνηρά) οικείες εικόνες - ενός άλλου πλανήτη, φανταστικού.
Το βιβλίο της Πάτι Σμιθ έγινε κατά κάποιο τρόπο η γέφυρα σ΄αυτό το χάσμα: μου έδειξε αυτόν τον (παλαβό, ακατανόητο, αδιανόητο) κόσμο, από την άλλη πλευρά, την μέσα, από την ματιά αυτών που ήταν Εκεί, Τότε, και τον έζησαν. Ένα προσωπικό, μικρό, θαύμα.]  

Ντοκιμαντέρ μέρος 2, μέρος 3, μέρος 4, μέρος 5, μέρος 6.

16.6.17

house-keeping

1. Everybody has reasons. [Answer to a reporter's question "Why aren't there any bad guys in your films?"]

2. And so the passion ultimately fizzles out because of the limitations of the goal; because movies are really not that important. At the very end of the day you're sitting with an audience of four or five hundred people and all they want is to be entertained. You see we're dealing with a medium which really only wants to involve itself in the superficial manipulation of emotions.

3. In 2003, the Guardian Unlimited named Housekeeping one of the 100 greatest novels of all time.
Time magazine also included the novel in its TIME 100 Best English-language Novels from 1923 to 2005.



To 3. από το λήμμα της wikipedia για το βιβλίο Housekeeping της Marilynne Robinson (στα ελληνικά εκδόθηκε με τον τίτλο Ρουθ).

Τα 1. και 2. από το imdb, personal quotes του Bill Forsyth, σκηνοθέτη της μεταφοράς του βιβλίου σε ταινία το 1987.


                                              *       *       *       *       *

Το ένα σε οδηγεί στο άλλο:μια τυχαία στιγμή αποφασίζεις να ακολουθήσεις την σύσταση της Ζωζέττας ("αα, εξαιρετικό βιβλίο το Γκίλιαντ, θα σου αρέσει") και ένα ολόκληρος νέος κόσμος ανοίγεται μπροστά σου. Η Λάιλα, Το σπίτι, το Housekeeping, οι μεσοδυτικές πολιτείες, όλα τα παράξενα παρακλάδια του προτεσταντισμού. 
Και η εκπληκτική Marilynne Robinson καταφέρνει, μέσα από κουβέντες σχεδόν θεολογικές, σε σένα που δεν θέλεις να έχεις καμία σχέση με καμιά θρησκεία, να σου μεταδώσει την έννοια της αγάπης-που χρειάζεσαι να ξέρεις ότι υπάρχει.

Ο Hugh Laurie, σ΄ένα άρθρο στην Daily Telegraph στις 27 Μαίου του 1999, εξηγεί πόσο θαυμάζει τα βιβλία του P.G.Wodehouse, και πώς το διάβασμά τους, του έσωσε τη ζωή.

Τα βιβλία και οι ταινίες που σώζουν τη ζωή μας. Και οι φίλοι.

Σημείωση
Η Marilynne Robinson χρησιμοποιεί ωραίες λέξεις, σπάνιες, όπως dungarees, buttercups, vanity, davenport, comforter, brimstone, huckleberries, bayberries, solicitude, rose red dolls και mountain bars.

10.4.17

Perfection in Hiroshima Prefecture, Japan.

Ο Nori Katayama με διαβεβαίωσε ότι δεν είναι ταινία, δεν είναι φτιαγμένο από υπολογιστή και ότι φυσικά, είναι πραγματική φωτογραφία, από τις βόλτες του στην Χιροσίμα.
Το σχόλιό του (μεταφρασμένο και προσαρμοσμένο):
"H κίνηση της κουρτίνας, τα άνθη της κερασιάς γεμάτα με τη μυρωδιά του διαβόλου. Δεν ξέρω αν το κτίριο κατοικείται, αν το παράθυρο είναι ανοιχτό, δεν ξέρω κατά πόσον ζαλίστηκαν εκεί μέσα-ή μήπως όχι."

Το πρωτότυπο σχόλιο:
カーテンを開けて二人で見る夜桜は背徳の香りも入り混じっていいだろナ。。。とふと思う。
(このテの建物も窓は開けられるのか否か知らないケド。) (^^;

25.2.17

~ πρόσκληση σε γάμο ~


Αυτό το παλιό βιβλίο, τόσο παλιό που δεν εμφανίζεται στα ελληνικά στο good reads, με την άσχημη μετάφραση (*), που το βρήκα βρώμικο σ΄ένα παλαιοβιβλιοπωλείο και το πήρα μόνο και μόνο για το όνομα της διάσημης συγγραφέως του, αυτό το βιβλίο λοιπόν, είναι εξαιρετικό.

Διαβάζοντας, λίγο λόγω της γλώσσας, λίγο λόγω της υπόθεσης, από τη μια μου φαινόταν κάπως βαρετό (μα τι με νοιάζουν εμένα τώρα όλα αυτά;), από την άλλη το απολάμβανα σαν να βλέπω ασπρόμαυρη αμερικάνικη ταινία. Ένιωσα και λίγο έφηβη, ήταν σαν να ξαναδιάβαζα το Ένα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλιν, ήταν σαν τότε που ανακάλυψα πόσα βιβλία υπάρχουν (στη βιβλιοθήκη μας, στο Βαφοπούλειο, στον κόσμο) και μεθούσα μόνο και μόνο με τη σκόνη που χόρευε ο ήλιος στα ράφια.

Για να μην λογοκρίνω τον ενθουσιασμό μου, ας ξαναπώ το προφανές: Σχολιάζω (και χαρακτηρίζω) τα βιβλία ανάλογα με τη συγκίνηση, την απόλαυση και τον ενθουσιασμό που μου προκάλεσαν. Παρακαλώ σημειώσατε ότι οι συγκρίσεις με βιβλία και οι συνειρμοί μου είναι εντελώς προσωπικοί, η ζωή είναι μικρή και ο καθένας αναλαμβάνει τις αναγνωστικές ευθύνες του.

 (*) με το συμπάθειο, λατρεύω το Φύλακα στη Σίκαλη με τη γλώσσα της Τζένης Μαστοράκη αλλά εδώ η παλαιότητά και η ιδιαιτερότητά της κάπως μου κακοφάνηκε.

17.12.16

stash buster (*)


(*) στη γλώσσα του πλεξίματος, έργο που γίνεται για να ξεφορτωθεί η πλέκτρια ένα μέρος από το απόθεμα του νήματός της.

12.12.16

λίστα εξαιρετικών βιβλίων (*)



Χάινριχ Μπελ-Ομαδικό πορτρέτο με μια κυρία
Έντμουντ Γκος-Πατέρας και γιός
Patti Smith-Πάτι και Ρόμπερτ
Τζόναθαν Λέθεμ-Οι σκιές του Μπρούκλιν
Gissing George- Οι κονδυλοφόροι
Λεονάρδο Παδούρα-Αιρετικοί
Αbraham B. Yehoshua-Φιλικά πυρά
Pierre Assouline-Ένας Πύργος στη Γερμανία
Ίβο Άντριτς-Το γεφύρι του Δρίνου
Γιγεν Λι-Αντίδοτο στη μοναξιά
Σέρχιο Αλβαρες-35 νεκροί
Τζων Απντάικ-Μες στην ομορφιά των κρίνων
Thomas Wolfe-Γύρνα σπίτι άγγελέ μου
Μέριλιν Ρόμπινσον-Γκίλιαντ
Μέριλιν Ρόμπινσον-Λαιλα
Μέριλιν Ρόμπινσον- Στο σπίτι
Anthony Marra-Aστερισμός ζωτικών φαινομένων
Ροζε ντυ Γκαρ-Οι Τιμπώ
Aντρες Νέουμαν-Ο ταξιδιώτης του αιώνα
Hans Fallada-Μόνος στο Βερολίνο

(*)  που ξεχώρισα μέσα από όσα διάβασα το 2016 - βιβλία το ένα καλύτερο από το άλλο-μα πώς μου έτυχαν όλα μαζί στην ίδια χρονιά; 

22.10.16

ο γύρος του κόσμου


Ο Κλάους και η Έρικα Μαν (τα δύο πρώτα παιδιά του Τόμας Μαν) έκαναν ένα ταξίδι στα 1927-1928, όταν ήταν 20 και 21 ετών αντίστοιχα.
Η απόφαση ήταν παρορμητική και ο προγραμματισμός ανύπαρκτος: δεν φρόντισαν ούτε για χρήματα, ούτε για συνεννοήσεις, στηρίχθηκαν μόνο στο γεγονός ότι ήταν τα παιδιά του διάσημου συγγραφέα, έτσι ώστε να ανοίγουν πόρτες μπροστά τους και να δανείζονται χρήματα, τα οποία αργότερα επέστρεψε στους δανειστές ο πατέρας τους. Τους στήριξε επίσης η πεποίθησή που είχαν στις ικανότητές τους για επικοινωνία και η νεανική τους ανεμελιά.
Έτσι ξεκίνησαν από το Αμβούργο και μέσω Ηνωμένων Πολιτειών (τις οποίες διέσχισαν τρεις φορές μέσα σε έξι μήνες), Χαβάης, Ιαπωνίας, Κορέας και Ρωσίας, επέστρεψαν στην Γερμανία έχοντας κάνει το γύρο του κόσμου με τα μεταφορικά μέσα εκείνης της εποχής-με τραίνα και βαπόρια, και χωρίς χρονικούς περιορισμούς-ακολουθώντας τις παρορμήσεις της στιγμής.

Στη διάρκεια του ταξιδιού έκαναν ομιλίες σε μεγάλα πανεπιστήμια, γνώρισαν πολλές αμερικανικές και ιαπωνικές πόλεις, έκαναν γνωριμίες και κατανάλωσαν άφθονη βότκα.

Παρόλο που οι περιγραφές τους είναι υπερβολικά περιληπτικές και οι επαφές τους αφορούν κυρίως Γερμανούς των παροικιών του εξωτερικού, αυτό το γραμμένο με ανεμελιά και χιούμορ βιβλίο πετυχαίνει το στόχο του: ο αναγνώστης νιώθει σαν να έκανε όντως το γύρο του κόσμου μέσα σε μερικές ημέρες. Οι νεαροί επίδοξοι συγγραφείς, παρόλο το νεαρό της ηλικίας τους και την επιπολαιότητά τους σχετικά με τα οικονομικά θέματα του ταξιδιού, βλέπουν ξεκάθαρα και σε βάθος, θέματα όπως ο ρατσισμός (*) στις Ηνωμένες Πολιτείες και ο επαρχιωτισμός των μεσοδυτικών Πολιτειών, η γραφειοκρατεία στην νεαρή Ρωσία, το θέατρο με κούκλες στην Ιαπωνία, το dolce farniente στην Χαβάη.

Αυτό που κυρίως ευχαριστήθηκα στο βιβλίο είναι το ταξίδι-σαν να έκανα κι εγώ το γύρο του κόσμου, σε δύο ημέρες, όπως τότε: χωρίς αεροπλάνα, κρατήσεις, χωρίς προγραμματισμό.

(*)

31.8.16

Γιώργος Σεφέρης-Γιώργος Αποστολίδης, Αλληλογραφία 1931-1945

                                                     
                                                       
Έχω διαβάσει (μόλις τις μέτρησα στη βιβλιοθήκη), στην προσπάθειά μου να γνωρίσω τον άνθρωπο Σεφέρη, 8 "αλληλογραφίες" του: με το Γιώργο Κατσίμπαλη, τη Μαρώ Σεφέρη, το Νάνο Βαλαωρίτη, το Ζήσιμο Λορεντζάτο, το Γιώργο Θεοτοκά, τον Αντρέα Καραντώνη, τον Edmund Keeley και το Νάνη Παναγιωτόπουλο.
Αυτή ήταν η ένατη αλληλογραφία. Τι ήταν αυτό που την έκανε ξεχωριστή;

Γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου: Για τον Γ.Αποστολίδη η Μαρώ έλεγε: Ήταν ο καλύτερός του φίλος.
Πραγματικά, πουθενά αλλού δεν "άκουσα" τον Σεφέρη να ανοίγει έτσι την καρδιά του σε ένα φίλο, όσο στα γράμματα στο Γιώργο Αποστολίδη. Ένας άλλος Σεφέρης παρουσιάζεται, ο οποίος δηλώνει συχνά, πόσο χρειάζεται τον φίλο του και ανησυχεί γι΄αυτόν.
Λόγω της ιδιαίτερα φιλικής σχέσης τους λοιπόν, στο βιβλίο αυτό πρωταγωνιστής είναι ο Γιώργος Αποστολίδης.

Έτσι, αν βγάλουμε τα ονόματα, το βιβλίο γίνεται ένα μυθιστόρημα για τη ζωή: για το πώς αγαπιούνται οι φίλοι, πώς αναπολούν και τρέφονται με τα όσα όμορφα πέρασαν μαζί, πώς κάνουν σχέδια για το μέλλον που τελικά δεν πραγματοποιούνται ποτέ. Αρρώστιες εμφανίζονται στα ξαφνικά, που τις παλεύουν με δύναμη στην αρχή, και μετά, καθώς γίνεται πιο πολύς ο χρόνος στη ζωή με αρρώστια παρά χωρίς αυτήν, η θλίψη κυριαρχεί, η γλύκα της φιλίας και οι αναμνήσεις. Ζωή ή μυθιστόρημα;



[Σχεδόν συνομήλικοι, γεννημένοι στην Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη αντίστοιχα, ήρθαν οικογενειακώς στην Ελλάδα στα 14 τους, σπούδασαν στο Παρίσι αλλά γνωρίστηκαν σχετικά αργά-στα 25 τους χρόνια.
Η αλληλογραφία τους, πολύ πυκνή αρχικά-αρχίζει με τον διορισμό του Σεφέρη στο Λονδίνο, παρακολουθεί τις προσωπικές τους σχέσεις και τους γάμους τους, αραιώνει κατά τη διάρκειά των ετών μετά το 1936, όταν ο Αποστολίδης έμεινε για αρκετά χρόνια στην Ελβετία ταλαιπωρούμενος από φυματίωση, και σχεδόν σταματάει (έχουν βρεθεί ελάχιστες επιστολές) από το 1945 και μετά.]

18.8.16

σημειώσεις για τη Λάιλα της Μarilynne Robinson


Η ιστορία της Λάιλα δεν είναι η ιστορία ενός μόνο ανθρώπου. Είναι η ιστορία όλων αυτών των ανθρώπων που η τύχη (!) το φέρνει έτσι ώστε να γεννηθούν σε ένα έξω από την κοινωνία περιβάλλον και να μεγαλώσουν διαφορετικά από αυτό που θεωρείται "κανονικό". 

Μαθαίνουμε την ιστορία της όπως ακριβώς υπάρχει στο μυαλό της, μπερδεμένη κι αποσπασματική, χωρίς ποτέ να μας δίνεται καμία εξήγηση -πρέπει κι εμείς, όπως κι εκείνη, να το πάρουμε απόφαση ότι μερικές απαντήσεις δεν τις μαθαίνεις ποτέ, μαθαίνεις να ζεις έτσι, δίχως τους.

Έχουμε λοιπόν ένα τετράχρονο που μπερδεύεται στα πόδια ενηλίκων, μεθυσμένων, ίσως και ναρκομανών, οι οποίοι όχι μόνο αδιαφορούν για την φροντίδα του, αλλά ενοχλημένοι επιπλέον από το κλάμα του, το κλειδώνουν έξω από το κτήριο στο οποίο ζουν όλοι μαζί. Η μικρή Λάιλα έχει την τύχη (τύχη; ναι, τύχη!) να την κλέψει η σημαδεμένη στο πρόσωπο Ντολ, η οποία από κει και πέρα, για τα επόμενα είκοσι σχεδόν χρόνια, μοιράζεται μαζί με την μικρούλα το τίποτα που έχει -μια περιπλανώμενη, φυγάς κι αυτή. Μοιράζεται όμως κι αυτό: είναι εκεί για την Λάιλα πάντα, μπορεί να μην δίνει απαντήσεις στις ερωτήσεις της, της μαθαίνει όμως να επιβιώνει, να προστατεύεται από τους ανθρώπους, να μένει μακριά από τα πορνεία, να δουλεύει. Την προστατεύει και κυριολεκτικά, από το κρύο και τη μοναξιά, με την αγκαλιά της, πιο μάννα από την μάννα της.

Ταυτόχρονα με την ιστορία της Λάιλα, παρακολουθούμε και τον τρόπο ζωής μιας ομάδας ανθρώπων (πολλών ομάδων που υπήρχαν εκείνη την εποχή, στις Ηνωμένες Πολιτείες): μετακινούμενες ομάδες εργατών. Δεν ήταν κακοποιοί ή απατεώνες, προσπαθούσαν να μην πέφτουν στην παρανομία ακόμα και σε περιόδους μεγάλης ένδειας, ήταν άστεγοι, τραβούσαν για όποιο σημείο της χώρας μάθαιναν ότι χρειάζονται εργατικά χέρια για εποχιακές δουλειές, ζούσαν στο πλάι του δρόμου, σε παρατημένες καλύβες ή κάτω από τα δέντρα, τρέφονταν με άγρια καρότα και λουλούδια(!) όταν δεν έβρισκαν άλλη τροφή. Άνθρωποι σκληροί, μοναχικοί, μαθημένοι να μην κοιτάζουν τον απέναντι στα μάτια για να προστατέψουν το μόνο που είχαν και δεν ήθελαν να χάσουν: την αξιοπρέπειά τους.
 

H Λάιλα, χωρίς μόρφωση ή κοινωνικές δεξιότητες, έχει μέσα της την ίδια απορία που έχει και κάποιος που μεγάλωσε μέσα στην "κανονικότητα": γιατί τα πράγματα συμβαίνουν όπως συμβαίνουν;
 

Κάνει αυτή την ερώτηση στον πρεσβυτεριανό πάστορα Τζον Έιμς (την ιστορία του οποίου μαθαίνουμε στο Γκίλιαντ, από τον ίδιο, παντρεμένο πια με την Λάιλα και πατέρα του γιου τους, και σχεδόν ετοιμοθάνατο), κι αυτός ο καλός, βασανισμένος επίσης αν και με άλλο τρόπο (όπως ο καθένας μας, στη ζωή, βασανίζεται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο), της λέει:  
υπάρχουν θεολογικές απαντήσεις στο ερώτημά σου, αλλά δεν θα σου τις δώσω, γιατί στην πραγματικότητα ούτε κι εγώ ξέρω γιατί τα πράγματα γίνονται έτσι όπως γίνονται, και δεν θέλω να σου πω ψέματα. 
Όμως, είναι πολύ καλή η ερώτηση που μου έκανες. Ας την σκεφτούμε. 

Με τον πάστορα σύντομα παντρεύονται. 
Όσο κι αν φαίνεται παράξενος αυτός ο ξαφνικός γάμος ανάμεσα σε δύο ανθρώπους μέχρι πρόσφατα ξένους, που αγνοούν ο ένας το παρελθόν του άλλου και έχουν διαφορά ηλικίας 40 χρόνια, η Ρόμπινσον δίνει αυτό το γεγονός με ένα τόσο ιδιαίτερο τρόπο, έτσι που φαίνεται σαν όλα να μπήκαν στη θέση τους.
Δυο άνθρωποι με τόσα χρόνια διαφορά μεταξύ τους, αλλά τόσο όμοιοι στις βαθύτερες σκέψεις τους για τη ζωή, στις αβεβαιότητες, στην μοναξιά τους και στην αντοχή με την οποία έχουν μάθει να δέχονται τα πάντα. Είναι ευχαριστημένοι σαν ο ένας να είναι ένα δώρο για τον άλλον, που δεν το επιθύμησε και δεν το ζήτησε ποτέ. Και στέκουν άφωνοι και έκθαμβοι μπροστά στο γεγονός.
Κοιμούνται μαζί, κάνουν ένα παιδί. Χωρίς πουθενά να αναφέρεται σεξ ή πάθος, λέει η Ρόμπινσον:
Αυτός ο ήχος σωμάτων που βολεύονται κάτω απ τα σεντόνια και τα σκεπάσματα πρέπει να είναι ένα από τα καλύτερα πράγματα στον κόσμο.

Η Λάιλα έχει μάθει ανάγνωση και ξεκινάει να μελετήσει τη Βίβλο ώστε να γίνει επαρκής για να βαπτιστεί. 
Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης στο επίμετρο του βιβλίου, εξηγεί γιατί η Λάιλα επέλεξε να δώσει βάρος στην ανάγνωση του Ιεζεκιήλ: "Η Λάιλα στις αράδες του διαβάζει τη μοίρα της, τη μοίρα του παρατημένου παιδιού, και την εντολή της ζωής της.
Τη μέρα που γεννήθηκες δε σου κόψαν τον ομφάλιο λώρο ούτε σε πλύναν με νερό για να σε καθάρουν, δε σ΄ έτριψαν με αλάτι ούτε σε σπαργάνωσαν. Κανένα μάτι δε σε λυπήθηκε... αλλά σε πέταξαν στα χωράφια, όταν γεννήθηκες, για τη ζωή σου χωρίς να νοιαστούν.
Εγώ πέρασα από κοντά σου, σε είδα να κυλιέσαι μες στο αίμα σου, κι έτσι στην κατάσταση που βρισκόσουνα σου είπα: Ζήσε!"

Νομίζω ότι το να χαρακτηρίσεις αυτό το βιβλίο λογοτεχνία είναι λίγο. Από την άλλη, δεν ξέρω σε ποια κατηγορία θα το κατέτασσα. Κι ενώ ένας πάστορας και η είσοδος της ηρωίδας μέσα σε μια εκκλησία, είναι ο σκελετός του βιβλίου, σε καμία περίπτωση δεν θα το έλεγα θρησκευτικό ή κατηχητικό. Δε βρίσκω καλύτερο σχόλιο για αυτό το βιβλίο από τα ίδια τα λόγια της Λάιλα σε σχέση με την προσευχή:


Αν ποτέ προσευχόταν, θα ήταν για εκείνη την εποχή και για όλους εκείνους τους ανθρώπους που πρέπει να αναρωτιόνταν τι είχαν πάθει, τι είχαν κάνει για να στερηθούν ακόμα κι έναν καλό ύπνο τη νύχτα, τη μόνη τους παρηγοριά. Θα ζητούσε γαλήνη για τον καθένα τους, πρώτα απ΄ όλα για τους χειρότερους, για τους πιο πικραμένους.